\newpagestyle

main \setfoot0 \setstretch1.25

UNIVERZITET CRNE GORE

ELEKTROTEHNIČKI FAKULTET

Miloš Brajović

ANALIZA ALGORITAMA ZA REKONSTRUKCIJU SIGNALA RIJETKIH U HERMITSKOM I FURIJEOVOM TRANSFORMACIONOM DOMENU

– Doktorska disertacija –  


Podgorica, 2019. godine




ON RECONSTRUCTION ALGORITHMS FOR SIGNALS SPARSE IN HERMITE AND FOURIER DOMAINS



by

MSc Miloš Brajović A thesis submitted for the degree of

Doctor of Philosophy  

Faculty of Electrical Engineering

University of Montenegro

Podgorica 2019

PODACI O DOKTORANDU, MENTORU I ČLANOVIMA KOMISIJE

DOKTORAND



Zahvalnica

Neizmjerno sam zahvalan svom mentoru, prof. dr Milošu Dakoviću, na svesrdno pruženoj pomoći, iskrenim savjetima, nemjerljivom stpljenju i dubokom razumijevanju, tokom svih godina mog angažovanja na Elektrotehničkom fakultetu u Podgorici. Zahvaljujući njemu, bavljenje naukom i nastavnim aktivnostima za mene nije predstavljalo samo profesiju, već sveprožimajući dio života i – životni stil. Odmjerenim pristupom u svim aspektima svojih profesionalnih aktivnosti i uvijek duboko promišljenim sagledavanjem stvari, on je ovu doktorsku disertaciju pozicionirao ne kao krajnju, već kao početnu tačku jednog naučno-istraživačkog procesa.

Posebnu zahvalnost dugujem prof. dr Srđanu Stankoviću i prof. dr Ireni Orović koji su, svojim predanim radom i međunarodno afirmisanim i visoko respektabilnim profesionalnim rezultatima, za mene predstavljali, ali i dalje predstavljaju, neiscrpan izvor inspiracije i motivacije za bavljenje naukom. Njihova nepokolebljiva vjera u mene i u moje sposobnosti bili su ključni izvor hrabrosti koja mi je bila potrebna da prve značajne istraživačke rezultate izložim otvorenoj naučnoj kritici kroz proces publikovanja radova u renomiranim naučnim časopisima. Iskustvo zajedničkog rada, kao i iskreni i dobronamjerni savjeti i kritike, duboko su oblikovali moj profesionalni identitet.

Pravi naučno-istraživački rad širinom i univerzalnošću svojih dometa i kompleksnošću svoje suštine prevazilazi okvire uobičajenih ljudskih aktivnosti. Njegov tok podrazumijeva riječima teško uhvatljiva znanja i vještine, koji se prostiru daleko izvan granica jedne konkretne naučne oblasti, konkretne profesije ili konkretnog konteksta. Iako odavno postoje pokušaji kategorizacije i materijalizacije ovakvih znanja i vještina kroz različite priručnike i metodologije naučno-istraživačkog rada, jedna direktna i kritički nastrojena komunikacija i iskustvo neposrednog rada sa renomiranim naučnikom nikada ne mogu biti kompenzovani pisanom riječju, niti iskazani suvoparnim skupom pravila. Na pružanju jednog takvog iskustva kroz zajednički rad, neizmjerno sam zahvalan prof. dr Ljubiši Stankoviću.

Tokom izrade ove disertacije, imao sam posebno zadovoljstvo da sarađujem sa prof. dr Vesnom Popović-Bugarin, prof. dr Igorem Đurovićem i prof. dr Slobodanom Đukanovićem. Kultura predanog rada i uvijek prisutno stremljenje najvišim standardima kvaliteta, koji i predstavljaju temelj institucionalnog renomea Elektrotehničkog fakulteta, kroz ovu saradnju postali su dio moje profesionalne agende. Na tome sam im posebno zahvalan.

Neizmjerno se zahvaljujem svojim kolegama i prijateljima dr Žarku Zečeviću, dr Anđeli Draganić i dr Branki Jokanović, sa kojima je svaki ciklus studija na Elektrotehničkom fakultetu u svakom trenutku imao dimenziju domaćeg i bliskog. Zahvaljujem se mr Stefanu Vujoviću, mr Isidori Stanković, mr Nikoli Bulatoviću, dr Marku Simeunoviću i mr Predragu Rakoviću na zajedničkom radu, podršci i na uvijek prijatnoj atmosferi u Laboratoriji za obradu signala.

Zahvaljujem se svojim prijateljima iz djetinjstva, gimnazijskih dana i prijateljima koje sam stekao tokom boravka u ,,Prvoj fazi” Novog studentskog doma u Podgorici, na beskrajnom razumijevanju, pružanju motivacije i na uvijek kvalitetno provedenom vremenu, iako ga u nekim periodima izrade ove teze možda nije bilo onoliko koliko sam želio da ga bude.

Na kraju, najveću zahvalnost dugujem svojoj porodici na bezuslovnoj i neiscrpnoj podršci, koju su mi do sada pružali u svim aspektima života.


Podgorica, oktobra 2018. godine

Miloš Brajović

PODACI O DOKTORSKOJ DISERTACIJI

REZIME:

Disertacija sadrži originalne naučne doprinose u oblasti digitalne obrade signala. Primarno se razmatra problematika rekonstrukcije signala sa rijetkom (engl. sparse), odnosno, visoko koncentrisanom reprezentacijom u različitim transformacionim domenima. Razmatraju se: Furijeova transformacija, diskretna Hermitska transformacija, varijante diskretne kosinusne transformacije, kao i nekoliko vremensko-frekvencijskih reprezentacija. Rekonstrukcija rijetkih signala se bazira na minimizaciji njihovih mjera rijetkosti (koncentracije) u razmatranim domenima. Teza sadrži analizu i predlog novih rekonstrukcionih algoritama iz konteksta kompresivnog odabiranja, kao i opsežnu analizu uticaja nedostajućih odbiraka signala na odgovarajuće transformacione koeficijente. Predstavljeno je detaljno izvođenje relacija koje izloženu analizu povezuju sa opštom teorijom kompresivnog odabiranja i koje egzaktno opisuju fenomene koji su posljedica nedostajućih mjerenja u signalima. Izvršena je detaljna analiza uticaja aditivnog šuma, zatim stepena rijetkosti, broja nedostajućih odbiraka i drugih faktora na performanse razmatranih algoritama; izvedeni su izrazi za greške u rekonstrukciji i vjerovatnoće grešaka. U tezi su predstavljeni i originalni algoritmi za optimizaciju parametara Hermitske transformacije; napravljena je analiza uticaja aditivnog šuma i predložen postupak njegovog uklanjanja. Predstavljen je i algoritam za dekompoziciju multikomponentnih multivarijantnih signala u kontekstu vremensko-frekvencijske analize, kao i algoritam za estimaciju trenutne frekvencije na bazi Wigner-ove distribucije. Veći broj numeričkih eksperimenata i primjera sa realnim i sintetičkim signalima potvrđuju teorijske rezultate i zaključke, pritom čineći doprinose disertacije nerazdvojivim od konteksta praktičnih primjena.

UDK:

INFORMATION ON DOCTORAL DISSERTATION

ABSTRACT: This thesis consists of original contributions in the area of digital signal processing. The reconstruction of signals sparse (highly concentrated) in various transform domains is the primary problem analyzed in the thesis. The considered domains include Fourier, discrete Hermite, one-dimensional and two-dimensional discrete cosine transform, as well as various time-frequency representations. Sparse signals are reconstructed using sparsity measures, being, in fact, the measures of signal concentration in the considered domains. The thesis analyzes the compressive sensing reconstruction algorithms and introduces new approaches to the problem at hand. The missing samples influence on analyzed transform domains is studied in detail, establishing the relations with the general compressive sensing theory. This study provides new insights on phenomena arising due to the reduced number of signal samples. The theoretical contributions involve new exact mathematical expressions which describe performance and outcomes of reconstruction algorithms, also including the study of the influence of additive noise, sparsity level and the number of available measurements on the reconstruction performance, exact expressions for reconstruction errors and error probabilities. Parameter optimization of the discrete Hermite transform is also studied, as well as the additive noise influence on Hermite coefficients, resulting in new parameter optimization and denoising algorithms. Additionally, an algorithm for the decomposition of multivariate multicomponent signals is introduced, as well as an instantaneous frequency estimation algorithm based on the Wigner distribution. Extensive numerical examples and experiments with real and synthetic data validate the presented theory and shed a new light on practical applications of the results.

UDK:

Predgovor

Ova doktorska disertacija je rezultat višegodišnjeg naučno-istraživačkog rada u Laboratoriji za obradu signala na Elektrotehničkom Fakultetu u Podgorici. Grupa za obradu signala (www.tfsa.ac.me) još od početka devedesetih godina XX vijeka prati naučne izazove nametnute ubrzanim razvojem tehnologije i svih aspekata digitalizacije, kontinuirano produkujući značajne rezultate na polju fundamentalnih teorijskih istraživanja u oblasti digitalne obrade signala, kao i na polju njihovih praktičnih primjena, posebno u obradi: biomedicinskih, multimedijalnih, radarskih, sonarskih, telekomunikacionih i drugih vrsta signala.

U tezi su predstavljeni originalni naučni doprinosi u oblasti kompresivnog odabiranja (engl. compressive sensing) i obrade rijetkih (engl. sparse) signala, kao i neki doprinosi u oblasti vremensko-frekvencijske analize. Kompresivno odabiranje nudi algoritme i tehnike za rekonstrukciju signala na osnovu redukovanog skupa mjerenja. Pomoću ovih tehnika je moguće rekonstruisati signale na osnovu malog procenta dostupnih odbiraka: na primjer, digitalnu sliku na osnovu samo 10% dostupnih piksela (tačaka) ili audio signal kod kojeg je 60% sadržaja izgubljeno ili oštećenog tokom akvizicije, transmisije ili skladištenja. Pojava prvih algoritama kompresivnog odabiranja je u vezi sa biomedicinom, gdje je prilikom određenih dijagnostičkih procedura bilo veoma značajno skratiti vrijeme snimanja, smanjujući pritom izloženost pacijenata štetnim zračenjima ili štetnim hemikalijama, ali tako da kvalitet snimljene informacije bude potpuno očuvan ili poboljšan. Senzori razvijeni u kontekstu kompresivnog odabiranja mogu da rade sa značajno smanjenom potrošnjom energije, sa skraćenim vremenom akvizicije i uopšte – sa smanjenim zahtjevima a očuvanim kvalitetom rezultata, što redukuje cijenu opreme i potrošnih materijala. Svi nabrojani izazovi su dobili posebnu važnost u današnjoj digitalnoj eri, gdje količina informacija, ali i broj uređaja za njihovu akviziciju, skladištenje i prenos bilježe eksponencijalni rast. Ostatak teze sadrži doprinose u oblasti vremensko-frekvencijske analize, koja nudi tehnike za reprezentaciju, analizu i obradu informacija iz vremenski promjenljivog spektralnog sadržaja signala. Posebno je značajna predložena tehnika za razdvajanje komponenti multivarijantnih signala.

Teza predstavlja rezultat višegodišnjeg učešća autora na većem broju naučno-istraživačkih i stručnih projekata, među kojima je posebno značajno istaći projekat ,,New ICT Compressive sensing-based trends applied to: multimedia, biomedicine and communications (CS-ICT)”, finansiran od strane Ministarstva nauke Crne Gore iz kredita Svjetske banke, realizovan pod rukovodstvom prof. dr Srđana Stankovića. Glavni doprinosi teze su verifikovani kroz publikovanje većeg broja radova u naučnim časopisima, od čega osam u renomiranim međunarodnim časopisima sa SCI/SCIE liste, kao i kroz prezentovanje rezultata na relevantnim međunarodnim naučnim konferencijama.

Izvod iz teze

U disertaciji se analizira rekonstrukcija signala zasnovana na mjerama rijetkosti (koncentracije) u specifičnim transformacionim domenima. Najveći dio sadržaja se odnosi na različite aspekte kompresivnog odabiranja (engl. compressive sensing) i rekonstrukcije rijetkih (engl. sparse) signala. Kao generalni koncept, mjere koncentracije su primjenjene u rekonstrukciji i poboljšanjima reprezentacija signala i mimo tog konteksta. U nastavku slijedi koncizan pregled sadržaja teze, uz posebno isticanje originalnih doprinosa.

U uvodu disertacije je uveden pojam kompresivnog odabiranja i koncept rijetkosti, odnosno, koncentrisanih reprezentacija signala u transformacionim domenima, na kojima je zasnovano izlaganje u ostatku teze. Na ovom mjestu su precizirani motivacioni faktori koji stoje iza istraživanja prezentovanih u tezi. Napravljen je pregled doprinosa i strukture disertacije.

U prvoj glavi teze su predstavljeni osnovni teorijski principi koji stoje iza kompresivnog odabiranja i rekonstrukcije rijetkih signala. Definisani su formalni uslovi koji garantuju uspješnu rekonstrukciju i jedinstvenost rješenja koje se dobija primjenom rekonstrukcionih algoritama. Fundamentalni koncepti su uvedeni kroz razmatranje diskretne Furijeove tranformacije, kao reprezentativnog primjera domena rijetkosti signala. Predstavljeni su osnovni rekonstrukcioni algoritmi, koji su od posebnog značaja za dalja izlaganja u tezi.

Druga glava sadrži četiri odjeljka kroz koje su prezentovani glavni doprinosi u obradi signala koji imaju rijetku, odnosno, visoko koncentrisanu reprezentaciju u Hermitskom transformacionom domenu. Nakon formalnog uvođenja Hermitske transformacije, njenih diskretnih ekvivalenata i njihovih glavnih karakteristika, razmatra se optimizacija parametara (faktora skaliranja vremenske ose i pomjeraja po vremenskoj osi) jednog tipa diskretne Hermitske reprezentacije, sa primjenom u kompresiji QRS kompleksa – posebno značajnih segmenata biomedicinskih EKG signala. Data je analiza uticaja aditivnog šuma na diskretnu Hermitsku transformaciju i prezentovan je jednostavan postupak za uklanje šuma u slučaju signala koji imaju koncentrisanu reprezentaciju u ovom domenu. Važan dio druge glave čini analiza uticaja nedostajućih odbiraka na koeficijente diskretne Hermitske transformacije, koja sadrži više novih teorijskih rezultata: matematičko modelovanje Hermitskih koeficijenata signala sa nedostajućim odbircima, probabilističku analizu uspješnosti rekonstrukcije koja je zasnovana na prezentovanoj teoriji, interpretaciju indeksa koherentnosti parcijalne mjerne matrice diskretne Hermitske transformacije u kontekstu predložene teorije, originalnu analizu uticaja aditivnog šuma na performanse rekonstrukcije, kao i analizu rekonstrukcije signala koji nijesu rijetki, a koji su rekonstruisani uz pretpostavku o rijetkosti u ovom domenu. Predložena su dva nova algoritma za rekonstrukciju zasnovana na izloženoj teoriji i treći, iterativni gradijentni algoritam za rekonstrukciju, sa odgovarajućom interpretacijom u ovom domenu. Svi rezultati su potkrijepljeni numeričkim primjerima, uključujući i eksperimente sa realnim EKG i UWB signalima, kao i opsežne eksperimente u kojima je izvršena statistička evaluacija izloženih teorijskih rezultata.

Diskretna kosinusna transformacija (DCT) analizirana je u trećoj glavi disertacije. Razmatrana su dva oblika ove transformacije: jednodimenzioni i dvodimenzioni. Kod jednodimenzione transformacije, odrađena je detaljna analiza uticaja nedostajućih odbiraka na transformacione koeficijente, izvedeni su eksplicitni izrazi za vjerovatnoću uspješne rekonstrukcije u zavisnosti od broja dostupnih mjerenja, stepena rijetkosti i dužine signala. Uspostavljena je teorijska interpretacija indeksa koherentnosti parcijalne DCT matrice. U glavi je izvršena analiza uticaja aditivnog šuma na performanse rekonstrukcije, izveden je eksplicitini izraz za grešku u rekonstrukciji signala koji nijesu rijetki a rekonstruisani su uz pretpostavku o rijetkosti u ovom domenu i redefinisani su algoritmi za rekonstrukciju signala na osnovu predložene teorije. Bitan segment čini opsežna eksperimentalna analiza primjene u kontekstu uklanjanja impulsnih smetnji prisutnih u audio signalima. Glava sadrži brojne primjere i eksperimentalne rezultate sa sintetičkim i realnim audio signalima. U drugom dijelu ove glave razmatrana je rekonstrukcija signala rijetkih u dvodimenzionom DCT domenu, odnosno, rekonstrukcija digitalnih slika na osnovu redukovanog skupa dostupnih piksela. Izvedeni su izrazi koji modeluju statističke osobine 2D-DCT koeficijenata koji se, kao posljedica nedostajućih odbiraka signala, ponašaju kao slučajne varijable. I kod ove transformacije je izveden izraz za energiju greške u rekonstrukciji signala koji nijesu rijetki (tj. koji su aproksimativno rijetki), a koji su rekonstruisani uz pretpostavku o rijetkosti. Numerička evaluacija rezultata je izvršena u eksperimentima sa realnim signalima – digitalnim slikama.

Četvrta glava disertacije se primarno bavi primjenama mjera koncentracije (rijetkosti) u problemima vremensko-frekvencijske analize. U glavi je prezentovan algoritam za rekonstrukciju krutog tijela (engl. rigid-body) kod ISAR signala, na osnovu mjere koncentracije vremensko-frekvencijske reprezentacije i algoritma za kompresivno odabiranje. Glava sadrži i predlog novog algoritma za estimaciju trenutne frekvencije na bazi Wigner-ove distribucije, u uslovima jakog aditivnog šuma prisutnog u signalu. U drugom dijelu je prezentovan originalni pristup za dekompoziciju multivarijantnih multikomponentnih signala, koji se dobijaju mjerenjem fizičkih procesa pomoću više senzora. Predstavljeni dekompozicioni pristup, zasnovan na mjeri koncentracije iz konteksta kompresivnog odabiranja, omogućava rekonstrukciju pojedinačnih komponenti multikomponentnog signala, čak i u slučajevima kada se komponente preklapaju u vremensko-frekvencijskoj ravni.

U zaključnoj glavi su navedeni osnovni doprinosi disertacije i identifikovane su teme budućih istraživanja u ovoj oblasti.

Thesis overview

The main topic of this thesis is the signal reconstruction based on concentration measures in specific transform domains. Mainly, the signal reconstruction in the thesis assumes the compressive sensing framework and sparse signal processing techniques. However, as a general concept, these measures are studied in the signal reconstruction framework even beyond this context. The rest of this overview briefly outlines each chapter, emphasizing original contributions.

The introductory chapter presents basic compressive sensing concepts, including the definition of sparsity and its relation with measures of signal concentration in relevant transform domains. This chapter also reveals the basic motivation behind the conducted research.

The first chapter presents fundamental compressive sensing principles and the basic theory behind the sparse signal reconstruction; it formulates the reconstruction problem and introduces formal conditions which guarantee the existence and the uniqueness of the solution. Fundamental concepts are mainly introduced by considering the Fourier transform as the representative example of a sparsity domain. To better support the further chapters, basic reconstruction algorithms are also presented.

The second chapter consists of four sections, presenting the main contributions related to the processing of signals with a high concentration in the Hermite transform domain. After the formal introduction of the Hermite transform and relevant discrete-time counterparts, along with their basic properties, we consider the parameter optimization of the transform. The presented optimization algorithm uses concentration measures of Hermite coefficients to automatically adjust the scaling factor of the time axis and the time-shift parameter for the considered signal. This optimization serves as the basis of a compression procedure developed for QRS complexes. Being important parts of ECG signals, QRS complexes are commonly used in medical diagnosis and treatment. The chapter continues with the analysis of the additive noise influence on discrete Hermite transform coefficients. A simple denoising procedure is also introduced in this context. Particularly important part analyses the Hermite coefficients calculated based on a reduced set of measurements. New theoretical contributions include mathematical models of Hermite coefficients, corresponding to under-sampled signals, probabilistic analysis of the reconstruction process and interpretation of the coherence index which characterizes the Hermite sensing matrix. Additive noise influence on the reconstruction performance is also analyzed. The error in the reconstruction of non-sparse signals, performed under the sparsity assumption, is derived based on the presented theory. Two compressive sensing algorithms for signal recovery are proposed in light of the presented theoretical framework. Moreover, one additional algorithm based on the signal reconstruction in the measurements domain is proposed. A large number of numerical examples validate the presented theory. This includes examples with real ECG and UWB signals and a large number of comprehensive numerical experiments.

The third chapter deals with the discrete cosine transform (DCT): one-dimensional in the first section and two-dimensional in the second section. Phenomena in the one-dimensional DCT domain, related to the unavailable measurements, are investigated in detail. Derivation of an explicit formula for the probability regarding the successful reconstruction additionally supports this analysis. This probability depends on the number of available measurements, sparsity and signal length. The coherence index of the partial DCT matrix is interpreted in the context of the presented theory. This chapter also analyses the additive noise influence on the reconstruction performance and presents the derivation of the reconstruction error for signals reconstructed under the sparsity assumption, but which are not sparse. An important segment of this chapter is the development of two reconstruction algorithms, applied in the removal of impulsive disturbances in audio signal processing. Numerous examples and quite extensive numerical experiments, with synthetic and real audio data, support the presented theory. The second part of this chapter deals with the reconstruction from a reduced set of measurements, with the two-dimensional DCT acting as a domain of sparsity (high signal concentration). Digital images are the most important example of such signals. This part also investigates the statistical properties of transform coefficients acting as random variables due to the measurements unavailability. These properties serve as a starting point of the reconstruction error energy derivation. This error characterizes the performance of the reconstruction, in the case of approximately sparse signals being reconstructed under the sparsity assumption. Numerical examples with digital images validate the theory.

The last chapter primarily considers the application of concentration (sparsity) measures in the time-frequency analysis framework. The chapter presents an algorithm for the reconstruction of the rigid body in ISAR signals, which exploits the concentration measure of a time-frequency representation in conjunction with a compressive sensing reconstruction algorithm. In this chapter, an algorithm for the instantaneous frequency estimation, based on Wigner distribution, is also proposed. The second part of the chapter presents an original approach for the decomposition of multivariate multicomponent signals. Multivariate signals emerge in applications where multiple sensors are used to measure the physical processes. The presented decomposition approach, which exploits concentration measures from the compressive sensing framework, accurately extracts the signal components from multicomponent signals, even if they have overlapped supports in the time-frequency plane.

The thesis ends with concluding remarks, which also indicate topics of further research.

Popis akronima

ACO - Ant Colony Optimization (Optimizacija mravlje kolonije);
AR - Auto-regresivni;
2D-DCT - Dvodimenziona DCT;
CoSaMP - Compressive Sampling Matched Pursuit;
CS - Compressive Sensing (kompresivno odabiranje);
DCT - Discrete Cosine Transform (Diskretna kosinusna transformacija);
DFT - Diskretna Furijeova transformacija;
DHT - Diskretna Hermitska transformacija;
DHT1 - Diskretna Hermitska transformacija 1 (prvog tipa);
DHT2 - Diskretna Hermitska transformacija 2 (drugog tipa);
DWT - Diskretna wavelet transformacija;
HT - Hermitska transformacija;
IF - Instantaneous Frequency (trenutna frekvencija);
LASSO-ISTA - Iterative Shrinkage Thresholding Algorithm for LASSO problem;
ISAR - Inverse Synthetic-Aperture Radar;
LSAR - Least-Squares AR Interpolator;
LFM - Linearno Frekvencijski Modulisan;
LPFT - Lokal-polinomijalna Furijeova transformacija;
FM - Frekvencijski modulisan;
FT - Furijeova transformacija;
m-D - Micro-Doppler;
MSE - Mean-Squared Error (srednja kvadratna greška);
MP - Matching Pursuit;
OMP - Orthogonal Matching Pursuit;
RB - Rigid Body (kruto tijelo);
RIP - Restricted Isometry Property (Svojstvo ograničene izometrije);
RMSE - Root-Mean-Squared Error (Kvadratni korijen od MSE);
SASS - Sparsity-Assisted Signal Smoothing;
SNR - Signal To Noise Ratio (odnos signal-šum);
STFT - Short-Time Fourier Transform (Kratkotrajna FT);
UWB - Ultra-Wideband (ultra-širokopojasni);
WD - Wigner-ova distribucija.
Sadržaj
Popis slika

Uvod

Digitalna obrada signala je naučna oblast koja je svoje konstituisanje i ubrzan razvoj doživjela u drugoj polovini XX vijeka, zahvaljujući dostignućima u oblasti tehnologije integrisanih kola i digitalne računarske tehnike. Usljed razvoja digitalnog hardvera specijalizovane namjene i digitalnih računara, algoritmi i metode digitalne obrade signala postali su vrlo jednostavni za implementaciju, testiranje i modifikovanje, naročito imajući u vidu mogućnost realizovanja softverskim putem. Zahvaljujući navedenim činjenicama, digitalna obrada signala je vrlo brzo stekla širok dijapazon praktičnih primjena: telekomunikacije, biomedicina, radarska tehnika, obrada zvuka i govora, obrada slike, videa, odnosno generalno multimedijalnih podataka, zatim obrada seizmičkih i sonarskih signala – samo su neki od reprezentativnih primjera praktičnih primjena.

Klasične metode odabiranja signala podrazumijevaju ekspicitno ili implicitno zadovoljavanje uslova teoreme o odabiranju, po kojoj frekvencija odabiranja signala treba da bude najmanje jednaka dvostrukoj maksimalnoj frekvenciji prisutnoj u posmatranom signalu (u smislu spektralne komponente koja postoji na toj maksimalnoj frekvenciji). Na principima teoreme o odabiranju se zasnivaju gotovo sve klasične tehnike za akviziciju signala, bilo da se radi o audio signalima, digitalnim slikama, bio-medicinskim signalima ili, na primjer, radarskim signalima. Teorema o odabiranju takođe ima ključnu ulogu u tehnikama konverzije podataka, kao što je, na primjer, analogno-digitalna (A/D) konverzija signala. Može se smatrati da je teorema o odabiranju tokom prethodnih pola vijeka u velikoj mjeri determinisala ne samo utemeljenje, već i tok razvoja digitalne obrade signala.

Kompresivno odabiranje (engl. compressive sensing, CS) je nova i u naučnom smislu veoma atraktivna oblast u obradi signala, koja na izvjestan način prevazilazi spomenuti uslov teoreme o odabiranju, omogućavajući pritom potpunu rekonstrukciju određenih klasa signala na osnovu veoma malog broja dostupnih odbiraka/mjerenja, mnogo manjeg od onog koji se koristi u tradicionalnim tehnikama. Količina podataka čija se akvizicija vrši od ključne je važnosti u praktično svim segmentima primjena informaciono-komunikacionih tehnologija. Sve obimnije količine podataka zahtijevaju veoma kompleksne kompresione algoritme u cilju uspješnog skladištenja, obrade i prenosa. Navedene činjenice postavile su oblast kompresivnog odabiranja u fokus intenzivnih naučnih istraživanja, i uslovile da se tokom posljednjih godina u okviru ove oblasti razviju veoma napredne tehnike i rekonstrukcioni algoritmi. Uređaji za akviziciju podataka, koji sadrže veliki broj senzora (na primjer, biomedicinski uređaji kao što je MRI, multimedijalni uređaji kao što su visokorezolucione kamere itd.) mogu biti značajno pojednostavljeni, a vrijeme i količina snimanja značajno redukovani (što je od naročito velike važnosti u biomedicinskim primjenama). Prilikom obrade različitih signala oštećenih jakim šumom, nekada se pristupa namjernom preskakanju/eliminisanju oštećenih odbiraka, kao na primjer, u slučaju primjene L-statistike i drugih robustnih tehnika. Sa druge strane, u nekim praktičnim okolnostima podaci mogu biti nedostupni zbog raznih fizičkih ograničenja: bilo instrumenata, bilo fizičkih procesa na kojima se bazira akvizicija. Bez obzira na uzrok njihove nedostupnosti, kompresivno odabiranje nudi mogućnost da se nedostajući podaci u potpunosti rekonstruišu, i to samo na osnovu dostupnih, tj. neoštećenih vrijednosti. Dakle, CS omogućava da se na osnovu malog broja slučajno snimljenih podataka obezbijedi isti kvalitet informacije koji bi postojao kada bi svi podaci bili dostupni.

Uspješna rekonstrukcija signala sa nedostajućim odbircima je moguća ukoliko su ovi signali rijetki (engl. sparse) u nekom određenom transformacionom domenu, odnosno, ukoliko mogu biti reprezentovani pomoću malog broja nenultih transformacionih koeficijenata. U praktičnim primjenama, od velikog značaja su i signali koji su aproksimativno rijetki, budući da se rekonstrukcioni koncepti razvijeni u kontekstu kompresivnog odabiranja (i obrade rijetkih signala, engl. sparse signal processing) na njih mogu primjenjivati u gotovo neizmijenjenoj formi. Koncept rijetkosti se može dovesti u vrlo usku vezu sa tzv. mjerama koncentracije. Naime, za rijetke signale se može reći da su visoko koncentrisani u odgovarajućem tranformacionom domenu. U tom smislu, u okviru ove doktorske disertacije je razmatrano više različitih transformacionih domena: diskretna Furijeova transformacija (DFT), diskretna Hermitska transformacija (DHT), diskretna kosinusna transformacija (DCT), kao i vremensko frekvencijske reprezentacije - kratkotrajna Furijeova transformacija (STFT), Wigner-ova distribucija i S-metod. Zasebno razmatranje svakog od ovih transformacionih domena je važno iz dva razloga. Kao prvo – rijetkost određenih klasa signala usko je vezana za transformacioni domen, i drugo – uticaj nedostajućih (eliminisanih ili fizički nedostupnih) odbiraka na svaki transformacioni domen se manifestuje različito, što je posljedica specifičnih svojstava tih domena.

Koncepti rijetkosti i mjera koncentracije signala u transformacionim domenima predstavljaju okosnicu istraživanja prezentovanih u ovoj doktorskoj tezi. U tom smislu, treba naglasiti da problematika rekonstrukcije nije sagledana isključivo kroz prizmu kompresivnog odabiranja. To ilustruje, na primjer, druga glava disertacije, gdje je koncept rijetkosti iskorišćen za optimizaciju parametara diskretne Hermitske transformacije, u cilju postizanja visoko koncentrisane reprezentacije signala. Takva reprezentacija je omogućila uklanjane šuma, kompresiju, ali i CS rekonstrukciju. Još jedan primjer je i dekompozicija multivarijantnih signala u kontekstu vremensko-frekvencijske analize, koja je prezentovana u sklopu četvrte glave disertacije. Iako se pri dekompoziciji multivarijantnih signala ne razmatra rekonstrukcija primjenom matematičke aparature kompresivnog odabiranja, u pitanju je ipak rekonstrukcija komponenti signala koja je zasnovana na minimizaciji mjera koncentracije, što je jedna od fundamentalnih ideja u oblasti kompresivnog odabiranja.

Osnovni koncepti vezani za rekonstrukciju rijetkih signala prezentovani su u prvoj glavi. Ovdje je dat i kratak osvrt na Furijeov transformacioni domen, posebno u smislu matematičkog modelovanja uticaja nedostajućih odbiraka na tranformacione koeficijente. Navedena analiza je bila inspiracija za istraživanja u domenima diskretne Hermitske i diskretne kosinusne transformacije. Dodatno, ova glava sadrži kratak opis nekoliko osnovnih algoritama za rekonstrukciju, koji su detaljnije razrađeni u preostalim glavama teze, uzimajući u obzir specifičnosti razmatranih transformacionih domena.

Hermitska transformacija i njene diskretne forme su sagledani iz više perspektiva u drugoj glavi disertacije. Pored doprinosa koji se tiču analize uticaja nedostajućih odbiraka i razvoja novih rekonstrukcionih pristupa, prezentovani su i algoritmi za optimizaciju diskretne Hermitske transformacije, kao i analiza uticaja aditivnog šuma. Posebno je bitno naglasiti razmatrane aspekte praktičnih primjena: kompresiju i rekonstrukciju elektrokardiografskih (EKG) signala i rekonstrukciju ultra-širokopojasnih (engl. ultra-wideband, UWB) signala. Rezultati predstavljeni u ovoj glavi su verifikovani kroz publikovanje većeg broja konferencijskih radova, a glavni doprinosi su verifikovani kroz publikovanje četiri naučna rada u renomiranim naučnim časopisima. Jedan rad sadrži doprinose vezane za optimizaciju parametara diskretne Hermitske transformacije, drugi se bavi analizom uticaja šuma na Hermitske koeficijente, treći se bavi odgovarajućom analizom uticaja nedostajućih odbiraka kao i analizom performansi procesa rekonstrukcije, dok se posljednji tiče gradijentnog algoritma za rekonstrukciju rijetkih signala.

Jednodimenziona i dvodimenziona diskretna kosinusna transformacija (DCT) predmet su proučavanja treće glave doktorske teze. Uticaj nedostajućih odbiraka na ove transformacione domene je detaljno teorijski razrađen, a analiza je obojena primjenama u obradi audio signala i digitalne slike. Važno je istaći da su svi teorijski rezultati evaluirani kroz brojne numeričke eksperimente sa realnim signalima. Predstavljeni doprinosi su verifikovani kroz publikovanje dva rada u renomiranim naučnim časopisima, od kojih se jedan odnosi na jednodimenzionu, a drugi na dvodimenzionu diskretnu kosinusnu transformaciju.

U posljednjoj glavi se razmatraju vremensko-frekvencijske reprezentacije – kratkotrajna Furijeova transformacija, Wigner-ova distribucija i S-metod. Kroz rekonstrukciju djelova ISAR signala, STFT je povezana sa konceptima kompresivnog odabiranja. Kroz dekompoziciju multivarijantnih signala, koja je zasnovana na primjeni STFT, Wigner-ove distribucije i S-metoda, pokazano je da se koncepti mjera koncentracije mogu iskoristiti i za rekonstrukcije koje nijesu striktno vezane za kompresivno odabiranje. Rezultati iz ove glave su verifikovani kroz publikovanje većeg broja konferencijskih radova, kao i kroz publikovanje dva naučna rada u renomiranim međunarodnim časopisima, od kojih se jedan odnosi na algoritam za estimaciju trenutne frekvencije koji je baziran na Wigner-ovoj distribuciji, dok se drugi odnosi na dekompoziciju multikomponentnih multivarijantnih signala.

Glava 1 Rekonstrukcija rijetkih signala sa osvrtom na Furijeov domen

Brojni su inženjerski i matematički koncepti na kojima je utemeljana digitalna obrada signala. U naredom odjeljku će biti navedeno samo nekoliko osnovnih definicija, na koje će se nasloniti ostatak izlaganja u tezi. Za dublje razumijevanje osnovnih teorijskih i praktičnih koncepata obrade signala, čitalac se upućuje na odgovarajuću stručnu literaturu, [1, 2, 3, 4].

U ovoj glavi će nešto detaljnije će biti izloženi fundamentalni principi kompresivnog odabiranja i obrade rijetkih signala [1, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 23, 33, 32, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 12, 49, 56]. Predstavljeni su osnovni rekonstrukcioni algoritmi, koji su od značaja za izlaganja u ostalim djelovima teze. Formalno se uvode pojmovi i koncepti kompresivnog odabiranja – rijetkosti, mjerenja, indeksa koherentnosti i svojstva ograničene izometrije. Formalno se definišu i uslovi koji garantuju jedinstvenost rješenja problema rekonstrukcije. Rekonstrukcija se razmatra na primjerima relevantnih algoritama zasnovanih na minimizacijama -norme i -norme transformacionih koeficijenata signala.

1.1 Signali, Furijeova transformacija i odabiranje

Pod pojmom signala se podrazumijevaju fizički procesi, matematičke funkcije, odnosno, bilo kakve fizičke ili simboličke reprezentacije informacija [1]. Informacija je skup podataka o određenoj pojavi ili procesu, na osnovu kojih se može doći do određenih zaključaka. U formi fizičkih procesa, signali se najčešće pojavljuju u vidu elektromagnetnih talasa, odnosno, karakterišu se elektromagnetnim veličinama koje su promjenljive u vremenu. Razvijeni su mnogi uređaji koji različite fizičke procese mogu konvertovati u elektromagnetnu formu. Tako se, na primjer, akustički talasi, zasnovani na mehaničkim pojavama, mogu lako konvertovati u vremenski promjenljiv napon ili struju.

Signali mogu biti kontinualni ili diskretni. Diskretni signali sa konačnim vrijednostima se nazivaju digitalnim. Pojmovi digitalnih i diskretnih signala se u savremenoj praksi često izjednačavaju, imajući u vidu dužine registara, memorijske kapacitete i ostale tehnološke karakteristike savremenih računara, odnosno specijalizovanih kola za obradu signala.

Još jedna klasifikacija signala, koja uzima u obzir prirodu njihovih promjena, jeste na determinističke i slučajne. Prve je moguće opisati eksplicitnim matematičkim izrazima, odnosno, funkcijama, dok druge nije moguće, pa se oni opisuju probabilističkim veličinama. Dok deterministički signali nijesu nosioci informacija, vrlo su važni u analizi i dizajnu sistema, bilo analognih, bilo diskretnih, a pomoću njih je moguće i modelovati realne signale.

Formalno, kontinualni signali se predstavljaju funkcijom od jedne ili više kontinualnih varijabli. U tom smislu, možemo govoriti o jednodimenzionim ili višedimenzionim signalima. Jednodimenzioni signali najčešće predstavljaju funkciju vremenske varijable , pa oni u opštem slučaju vrše preslikavanje skupa realnih brojeva (ili nekog njegovog povezanog podskupa) na skup kompleksnih brojeva , odnosno, . U slučaju diskretnih signala, nezavisno promjenljiva , koja se najčešće interpretira kao indeks diskretnog vremena, vrši se preslikavanje skupa cijelih brojeva ili njegovog povezanog podskupa, na skup kompleksnih brojeva , odnosno, .

Kontinualni signal je paran ako zadovoljava: za svako , a neparan ako za svako važi: . Ekvivalentne su i odgovarajuće definicije za slučaj diskretnih signala. Kontinualni signal je periodičan, sa periodom , ukoliko za svako važi: , gdje je pozitivna realna konstanta. Ukoliko je uslov zadovoljen za , jasno je da je tada zadovoljen i za , za koje je cio broj. Veličina se naziva osnovna perioda. Frekvencija signala je jednaka recipročnoj vrijednosti periode, [Hz], dok je ugaona frekvencija po definiciji [rad/s]. Za diskretne signale važi da su periodični, ukoliko važi da je gdje je cio broj, za sve vrijednosti promjenljive . Ukoliko prethodno navedni uslovi nijesu ispunjeni, signale nazivamo aperiodičnim.

Kontinualni signali se često karakterišu totalnom energijom, veličinom definisanom izrazom: odnosno prosječnom snagom, . Potpuno ekvivalentno, energija diskretnog signala je definisana obrascem: a snaga: . Signali sa konačnom energijom imaju snagu jednaku nuli, pa se često nazivaju energetskim signalima. Signali sa konačnom snagom imaju beskonačnu vrijednost energije, i poznati su kao signali snage,[1, 3, 4].

1.1.1 Furijeova transformacija

Furijeova transformacija (engl. Fourier transform, FT) obezbjeđuje predstavljanje signala u frekvencijskom domenu. U tom smislu, signal se predstavlja preko svojih spektralnih komponenti, odnosno, preko skupa kompleksnih sinusoida odgovarajućih amplituda i faza. Vrijeme i frekvencija, koje ovdje imaju ulogu nezavisno promjenljivih, međusobno su isključivi.

Neka se posmatra kontinualni signal , koji zadovoljava Dirihleove uslove, odnosno, za koji važi: 1. da ima konačan broj diskontinuiteta prvog reda; 2. da ima konačan broj maksimuma i minimuma unutar bilo kojeg konačnog intervala; 3. da je apsolutno integrabilan, odnosno, zadovoljava . Za takav signal, Furijeova transformacija je definisana sljedećim izrazom [1, 3, 4]:

(1.1)

U praktičnim okolnostima, Dirihleovi uslovi se ublažavaju nešto manje strogim uslovom da signal ima konačnu energiju, odnosno . Inverzna Furijeova transformacija data je u obliku:

(1.2)

Signal i odgovarajuća Furijeova transformacija čine Furijeov transformacioni par. Furijeova trasformacija je kompleksna i kontinualna funkcija. Moduo Furijeove transformacije, , poznat je kao amplitudska karakteristika ili amplitudski spektar signala. U slučaju realnog signala , on je parno simetrična funkcija. Veličina se naziva fazna karakteristika. U slučaju realnog signala , ona je neparno simetrična funkcija od frekvencije. Furijeova transformacija posjeduje druga interesantna svojstva, [1]. Bitno je spomenuti da se Furijeova transformacija periodičnog signala svodi na Furijeov red.

Neka se posmatra diskretni signal koji je apsolutno sumabilan, tako da važi . Njegova Furijeova transformacija je definisana izrazom [1, 3, 4]:

(1.3)

i predstavlja periodičnu funkciju po normalizovanoj frekvenciji , sa periodom . U praktičnim okolnostima, smatra se da Furijeova transformacija diskretnog signala postoji uz manje rigorozan uslov: . Furijeova transformacija diskretnog signala se može lako dovesti u vezu sa Furijeovom transformacijom analognog signala (1.1). Naime, aproksimacija Furijeove transformacije kontinualnog signala, prema pravouganom pravilu numeričkog integraljenja, može biti zapisana u obliku:

(1.4)

što uz i dovodi do , što jeste Furijeova transformacija diskretnog signala. Pod određenim uslovima, FT diskretnog signala nije samo aproksimacija FT analognog signala , već važi , uz gdje je , kao što je diskutovano u [1]. Inverzna Furijeova transformacija diskretnog signala je definisana integralom:

(1.5)

gdje signal i njegova Furijeova transformacija, dati relacijama (1.3) i (1.5) predstavljaju Furijeov transformacioni par. I pored toga što je Furijeova transformacija definisana za diskretni signal , normalizovana frekvencija je kontinualna.

Pošto diskretni signali imaju Furijeovu transformaciju koja je funkcija od kontinualne frekvencije, u cilju numeričke analize i obrade ovih signala, javlja se potreba za uvođenjem diskretne forme Furijeove transformacije diskretnog signala. Diskretna Furijeova transformacija (DFT) je za diskretni signal definisana izrazom [1, 3, 4]:

(1.6)

Veličina se naziva diskretni indeks frekvencije. Može se uočiti da je DFT periodična po promjenljivoj sa periodom . Ova transformacija je, dakle, dobijena odabiranjem FT diskretnog signala, sa korakom . Na intervalu , uzima se odbiraka Furijeove transformacije . Navedeno je moguće ukoliko je posmatrani signal konačne dužine , pri čemu je . DFT je invertibilna, pri čemu je originalni signal moguće dobiti na osnovu DFT odbiraka primjenom sume:

(1.7)

Ako se uvede vektor signala i vektor DFT transformacionih koeficijenata , tada se DFT može napisati u formi:

(1.8)
(1.9)

gdje označava DFT transformacionu matricu. Ukoliko se uvede inverzna transformaciona matrica , tada se inverzna DFT, data izrazom (1.7), može zapisati u obliku:

(1.10)

Za inverznu i direktnu DFT transformacionu matricu važi , gdje * označava operaciju konjugovanja. Vrijedi napomenuti da se konstanta kod inverzne DFT matrice (i transformacije) u nekim formulacijama zamjenjuje sa . U tom slučaju, i odgovarajuća direktna transformaciona matrica množi se sa konstantom . Ovakvo skaliranje je posebno uobičajeno u kompresivnom odabiranju, kako bi se obezbijedila odgovarajuća normalizacija kolona relevantnih matrica.

1.1.2 Teorema o odabiranju kontinualnih signala

Pod pojmom odabiranja (engl. sampling) se podrazumijeva uzimanje diskretnih vrijednosti analognih signala, odnosno, sam proces konverzije kontinualnih signala u diskretne. Razmak između tačaka u kojima se vrši odabiranje je poznat pod nazivom korak odabiranja . U ovom odjeljku će biti, bez dokaza, formulisana teorema o odabiranju kontinualnih signala, koja definiše uslove pod kojima je odabiranje moguće sprovesti tako da se originalni analogni signal može u potpunosti rekonstruisati na osnovu svojih odbiraka, [1, 3, 4].

Kontinualni signal , čija je Furijeova transformacija ograničena sa , odnosno, za koji važi , za , može biti rekonstruisan, za bilo koje , na osnovu odbiraka koji su uzeti sa korakom odabiranja , koji zadovoljava uslov:

(1.11)

Dokaz se može pronaći u literaturi, [1]. Rekonstrukciona formula je data u obliku:

(1.12)

gdje je signal za bilo koje predstavljen preko svojih odbiraka.

1.2 Rijetkost signala i redukovani skup mjerenja

Rijetki signali se mogu okarakterisati malim brojem nenultih koeficijenata u jednom od njihovih transformacionih domena [1, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 23, 33, 32, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48]. Na primjer, radarski ISAR signali mogu imati rijetku reprezentaciju u domenu dvodimenzione Furijeove transformacije, neki specifični djelovi EKG signala rijetki su u domenu diskretne Hermitske transformacije, dok se digitalne slike mogu smatrati rijetkim ili aproksimativno rijetkim u domenu dvodimenzione diskretne kosinusne transformacije.

Rijetki signali mogu biti rekonstruisani na osnovu redukovanog skupa dostupnih odbiraka – mjerenja [5, 6, 7, 8, 9, 10, 13, 14]. Mjerenja su linearne kombinacije koeficijenata iz domena rijetkosti signala. Odbirci signala se mogu smatrati mjerenjima u slučaju linearnih transformacija. U određenom broju primjena, redukovani broj odbiraka može biti posljedica njihove fizičke nedostupnosti, dok su u drugim primjenama oni rezultat namjere da se redukuje broj mjerenja, a pri tome sačuva cijela informacija (kompresija signala), [5, 7]. Nedostupnost odbiraka signala može nastati i kao posljedica njihovog namjernog odbacivanja, na primjer u slučaju oštećenja jakim šumom [11].

U obradi signala, najzastupljeniji je Furijeov transformacioni domen, [11, 1]. Ulogu mjerenja u tom slučaju imaju odbirci signala. Odgovarajuće mjerne matrice su parcijalne matrice diskretne Furijeove transformacije (DFT), ali i parcijalne slučajne Furijeove matrice [13, 14]. Uticaj redukovanog skupa odbiraka na analizu i rekonstrukciju/sintezu signala rijetkih u DFT domenu su detaljno proučene u [11].

1.2.1 Rijetkost i mjerenja

Razmatra se skup od koeficijenata , za , koji su elementi vektora koeficijenata . Po definiciji, ovaj vektor je rijedak (engl. sparse) ukoliko je broj njegovih nenultih keficijenata, u oznaci , mnogo manji od ukupnog broja koeficijenata , , odnosno, ako je zadovoljeno [1, 8, 9, 5, 13, 14]:

(1.13)

Broj će dalje biti označen kao stepen rijetkosti. Mjerenje vektora se može posmatrati kao linearna kombinacija njegovih elemenata (koeficijenata) . Neka je -to mjerenje označeno sa . Ukoliko je dostupno samo mjerenja , ona se mogu zapisati u vidu sistema od linearnih jednačina

(1.14)

gdje su težinski (ili mjerni) koeficijenti. U matričnoj formi, ovaj sistem je:

Matrica , čiji su elementi težinski koeficijenti , se naziva mjerna matrica.

1.2.2 Interpretacija u obradi signala

Koncepti rijetkih vektora i mjerenja će dalje biti razmatrani u kontekstu obrade signala. U tom cilju, posmatra se signal i njegova linearna transformacija :

(1.15)

odnosno, zapisano u matričnoj formi:

(1.16)

pri čemu je inverzna transformaciona matrica označena sa , njeni elementi su , dok je vektor-kolona koji sadrži odbirke signala, a je vektor-kolona sa odgovarajućim transformacionim koeficijentima.

Pretpostavlja se da je signal -rijedak u razmatranom transformacionom domenu, što znači da je gdje je skup pozicija nenultih transformacionih koeficijenata. Broj nenultih transformacionih koeficijenata je [1, 13, 14]:

(1.17)

pri čemu se veličina naziva -normom ili -pseudo-normom. Ona ne posjeduje klasična svojstva normi, već predstavlja kardinalnost skupa, odnosno, broj nenultih transformacionih koeficijenata u vektoru . Po definiciji, važi za i za .

Za signal čiji transformacioni koeficijenti zadovoljavaju , kaže se da je rijedak u transformacionom domenu . Za linearne transformacije, -rijetki signal može biti predstavljen kao linearna kombinacija koeficijenata , [13, 14]:

(1.18)

Odbirak signala se može interpretirati kao mjerenje linearne kombinacije vrijednosti .

Primarna problematika koja se razmatra u ovoj disertaciji jeste mogućnost rekonstrukcije signala sa stepenom rijetkosti na osnovu redukovanog seta od odbiraka – mjerenja. Kompresivno odabiranje (odnosno, rekonstrukcija rijetkih signala) podrazumijeva da su odbirci signala , odnosno mjerenja, dostupni na slučajnim pozicijama Sa je označen skup svih pozicija odbiraka signala dok je sa označen njegov podskup od slučajno raspoređenih elemenata, gdje je . U daljem izlaganju, vektor dostupnih mjerenja će biti označen sa gdje važi , za . U opštem slučaju, dostupni odbirci, odnosno mjerenja linearne kombinacije koeficijenata definisana izrazom (1.18) za mogu se zapisati kao sistem od linearnih jednačina:

(1.19)
(1.20)

gdje je, kako je već istaknuto, mjerna matrica, dimenzija .

U razmatranom kontekstu, nije poznato za koje pozicije važi da je , odnosno, informacija o pozicijama nenultih koeficijenata nije ugrađena u mjernu matricu. Ukoliko bi nekim adekvatnim postupkom bilo moguće odrediti skup pozicija , sistem jednačina za mjerenja bi se mogao zapisati u sljedećoj formi [13, 14]:

(1.21)

Dakle, matrica bi se dobila na osnovu mjerne matrice , izostavljanjem onih kolona koje odgovaraju koeficijentima . Pod pretpostavkom da postoji nenultih koeficijenata od ukupno , ukupan broj mogućih različitih matrica je jednak ukupnom broju mogućih kombinacija, . Za jedan realni slučaj signala (odnosno transformacionog vektora) male dužine koji ima nenultih koeficijenata, broj ovih kombinacija je .

1.2.3 Furijeova mjerna matrica

U obradi signala, diskretna Furijeova transformacija predstavlja jednu od najznačajnijih transformacija. Za signal ograničenog trajanja koji je odabran uniformno, u skladu sa teoremom o odabiranju, čiji su odbirci , gdje je korak odabiranja i , DFT je data izrazom (1.6), dok je inverzna DFT definisana formulom (1.7).

Koeficijenti inverzne DFT matrice su . U slučaju redukovanog skupa odbiraka , koji su dostupni na pozicijama

(1.22)

uz , Furijeova mjerna matrica data je sljedećim izrazom [2, 13]:

(1.23)

Navedena matrica je poznata pod nazivom parcijalna inverzna DFT matrica. U nekim slučajevima, kako bi se postigla normalizacija kolona tako da je njihova energija jednaka jedinici, faktor se može zamijeniti faktorom .

1.3 Uslovi za rekonstrukciju

Kako je cilj rekonstruisati signale na osnovu redukovanog skupa mjerenja, postavlja se pitanje uslova pod kojima je to moguće uraditi. Čak i kada se dođe do rješenja problema rekonstrukcije, otvaraju se pitanja njegove egzaktnosti i jedinstvenosti. U ovom odjeljku se formalno tretiraju navedeni problemi.

1.3.1 Direktna pretraga u prostoru koeficijenata

Razmotrimo prvo simplifikovani problem rekonstrukcije signala čiji vektor koeficijenata ima samo jedan koeficijent sa nenultom vrijednošću, odnosno, stepen rijetkosti . Pozicija i amplituda nenultog koeficijenta su nepoznati. Jedan pristup rješavanju problema jeste mjerenje svih koeficijenata , za . Međutim, kako je poznato da je samo jedan koeficijent različit od nule, problem određivanja nepoznatog koeficijenta se može riješiti sa značajno manjim brojem mjerenja.

Ako se uzme samo jedno dostupno mjerenje vektora :

(1.24)

sa težinskim koeficijentima , , tada se ono u prostoru koeficijenata može interpretirati kao -dimenziona hiperravan. Budući da je poznato da tačno jedna promjenljiva ima nenultu vrijednost, bilo koji presjek hiperravni sa bilo kojom koordinatnom osom predstavljao bi rješenje problema rekonstrukcije za . Jedno mjerenje produkovalo bi mogućih pojedinačnih nenultih vrijednosti u formi [1]:

(1.25)

pritom pretpostavljajući da za sve težinske koeficijente važi . Zaključuje se da jedno mjerenje nije dovoljno za rješavanje razmatranog problema. Potrebno je najmanje još jedno mjerenje.

Sa dva dostupna mjerenja, i , u prostoru nepoznatih koeficijenata (odnosno promjenljivih) formiraju se dvije hiperravni, koje definišu dva seta mogućih rješenja. Ove hiperravni su date izrazima[1, 13]:

(1.26)
(1.27)

Ukoliko ove dvije hiperravni imaju zajedničku tačku u , tada je ta tačka, odnosno,

(1.28)

jedinstveno rješenje posmatranog problema. Može se jednostavno pokazati da je zajednička vrijednost dva mjerenja jedinstvena ako je zadovoljeno [1]:

(1.29)

U cilju generalizacije i izvođenja opštih zaključaka, definišimo rang i spark matrice. Za matricu koja ima vrsta i kolona, rang matrice jednak je najvećem broju nezavisnih vrsta, odnosno kolona te matrice, gdje važi Za bilo koju matricu dimenzija , koja je podmatrica mjerne matrice, važi da je . Spark matrice je najmanji broj zavisnih kolona (vrsta) matrice [13, 14]. Po definiciji, ako kolona sadrži sve nule, tada važi . Uočimo i da u opštem slučaju važi . Ukoliko ne postoji nijedna kolona sa svim nulama, a pri tome postoje dvije linearno zavisne kolone, tada je . U razmatranom primjeru, rekonstrukcija je jedinstvena ako važi , ili drugim riječima, ako u matrici ne postoje dvije linearno zavisne kolone.

Razmotrimo sada opšti slučaj -rijetkog vektora . Korišćenjem podskupa od mjerenja, u oznaci , može se dobiti skup rješenja koji predstavljaju odgovarajuće vektore nenultih koeficijenata. Za svaki skup pretpostavljenih pozicija nenultih koeficijenata iz , formira se odgovarajući vektor koji ima nenultih elemenata na pozicijama . Sada imamo sistem koji se formira za svaki mogući skup pozicija . Mogućih rješenja je .

Ukoliko se uvede još jedan skup od mjerenja, u oznaci , ponovo rješavamo sistem oblika , i to za svaki skup mogućih pozicija . Takvih kombinacija je ponovo . Ukoliko dva dobijena skupa od po rješenja imaju jedan zajednički član , tada je pronađeno rješenje problema.

U cilju ispitivanja jedinstvenosti, pretpostavimo da je moguće pronaći dva moguća rješenja stepena rijetkosti , kao i da je dostupno mjerenja u vektoru . U tom slučaju, rješenje će biti jedinstveno ukoliko su determinante svih podmatrica matrice različite od nule. To drugim riječima znači da sve podmatrice moraju biti nesingularne. Ako dva nenulta dijela rješenjâ označimo sa i , tada će oba zadovoljavati jednačinu mjerenja, u smislu:

(1.30)

Sa i su označene podmatrice matrice koje odgovaraju elementima iz i , respektivno.

Ukoliko je determinanta matrice , dimenzija , različita od nule, tada ne postoje nenulta rješenja i . U opštem slučaju, ako su sve moguće podmatrice nesingularne, uključujući i sve podmatrice nižeg ranga, tada je nemoguće da postoje dva rješenja stepena rijetkosti . Zato je rješenje u tom slučaju jedinstveno.

Iz prethodne diskusije, može se zaključiti da je rješenje razmatranog problema, sa signalom čiji je stepen rijetkosti , jedinstveno, ukoliko je zadovoljen sljedeći uslov [1, 13, 14]:

(1.31)

U opštem slučaju, broj mjerenja je . Za rješavanje problema ovim putem, potrebno je razmotriti sve moguće vektore koji imaju nenultih elemenata, gdje je . Kako postoji jednačina a samo nepoznatih, potrebno je riješiti sistem u smislu najmanjih kvadrata [1, 13]:

(1.32)

i to za svaku moguću kombinaciju pozicija nenultih elemenata , kojih je, kako je već istaknuto, , što je u praksi jako veliki broj. Traženo rješenje je ono koje minimizuje grešku . Ovakav problem je veoma teško riješiti u razumnom vremenu i spada u klasu teško izračunjivih, tzv. NP-hard problema, budući da postoji nepolinomijalni broj kombinacija koje treba ispitati.

1.3.2 Formalni uslovi

U slučaju proizvoljnog rijetkog vektora stepena rijetkosti i u slučaju najmanje mjerenja – dostupnih odbiraka, jedinstvenost rješenja se može garantovati ukoliko su mjerenja nezavisna, u smislu da se na osnovu njih može rekonstruisati proizvoljni -rijetki signal. To drugim riječima znači da sve podmatrice mjerne matrice moraju biti nesingularne, odnosno, treba da važi da su sve odgovarajuće determinante reda različite od nule, [1, 13]:

(1.33)

i to za bilo koju kombinaciju indeksa pozicija dostupnih odbiraka , za , i za bilo koju kombinaciju indeksa . Broj mogućih kombinacija klase od elemenata je , što u realnim okolnostima predstavlja jako veliki broj. Kao što je već diskutovano, uslov se može interpretirati i u sljedećem obliku:

(1.34)

Činjenica da je potrebno provjeriti da li postoji nezavisnih mjerenja, znači da treba zapravo provjeriti da li za matricu važi da je . Ukoliko je , nema potrebe ispitivati kombinacije po u cilju formiranja kvadratne matrice dimenzija iz matrice dimenzija , imajući u vidu da se rang matrice dimenzija može provjeriti testiranjem ranga matrice dimenzija , korišćenjem poznate veze, [1]:

(1.35)

Matrica se naziva Gramovom matricom matrice . Za matrice čiji su elementi kompleksni, koristi se ekvivalentna Hermitska matrica , pri čemu označava Hermitsko transponovanje. Jedan način za određivanje da li je rang matrice jednak jeste korišćenje sljedećeg uslova [13]:

(1.36)

gdje su sopstvene vrijednosti kvadratne matrice . Važno je uočiti da su sve sopstvene vrijednosti simetrične matrice , u oznaci nenegativne. Rang matrice jednak je ukoliko minimalna sopstvena vrijednost matrice zadovoljava [1, 13]:

(1.37)

za sve podmatrice matrice .

U numeričkim i praktičnim realizacijama ne bi bilo povoljno da je ili blisko nuli. Iako bi u tom slučaju bio zadovoljen uslov jedinstvenosti rješenja, došlo bi do visoke osjetljivosti na uticaj šuma u mjerenjima, bilo u analizi, bilo u inverziji koja je involvirana u procedurama za rekonstrukciju. Stoga, važno je istaći da postoji praktičan zahtjev da posmatrana determinanta bude ne samo različita od nule, već i da se u dovoljnoj mjeri razlikuje od nule, kako bi se obezbijedili stabilnost inverzije i robustnost na uticaj šuma.

Svojstvo ograničene izometrije

U nastavku će biti podrazumijevana normalizacija energija kolona matrice . Energije kolona su u vezi sa elementima na dijagonali matrice . Norma matrice zadovoljava sljedeće svojstvo [1, 6]:

(1.38)

gdje su i minimalna i maksimalna sopstvena vrijednost Gramove matrice , dok predstavlja kvadriranu -normu vektora . U izrazu (1.38), vektor predstavlja proizvoljni -rijetki vektor. Linearna transformaciona matrica A posjeduje svojstvo izometrije ukoliko očuvava intenzitet vektora u -to dimenzionom prostoru, odnosno, ako važi [1, 2]:

(1.39)

Razvojem teorije kompresivnog odabiranja i obrade rijetkih signala, za mjerne matrice je bilo neophodno uvesti nešto blaži uslov izometrije. Svostvo ograničene izometrije (engl. Restricted Isometry Property - RIP) matrice važi ako je ispunjeno [1, 2, 6]:

(1.40)

i to za bilo koji -rijetki vektor . Ovdje je uslov relaksiran u smislu da je relativna apsolutna vrijednost razlike dovoljno mala u poređenju sa energijom rijetkog signala, odnosno, da je u opsegu . Konstanta ograničene izometrije, , predstavlja mjeru koliko matrica odstupa od matrice koja zadovoljava svojstvo izometrije. Poređenjem izraza (1.38) i (1.40) zaključuje se da važi:

(1.41)

pri čemu je izometrijska konstanta, u oznaci , uobičajeno definisana kao . Kod matrica sa kompleksnim vrijednostima, koristi se .

Za -rijetki signal i mjernu matricu , RIP uslov je zadovoljen ako (1.40) važi za sve podmatrice , za . Rješenje rekonstrukcije za -rijetki signal će biti jedinstveno ukoliko mjerna matrica zadovoljava RIP uslov za -rijetki vektor i izometrijsku konstantu . Važno je primijetiti da je RIP uslov zadovoljen za , što znači da su sve matrice nesingularne. Drugim riječima, ako je -rijetki vektor dužine , tada on može biti jedinstveno rekonstruisan iz redukovanog skupa od mjerenja/odbiraka , ukoliko je mjerna matrica takva da njene podmatrice zadovoljavaju RIP sa izometrijskom konstantom , za sve kombinacije od kolona, od ukupno kolona, [1, 13].

Svojstvo ograničene izometrije je za malo bliže svojstvu izometrije i poboljšava stabilnost rekonstrukcije. Invertibilnost i robustnost matrice je u vezi sa kondicionim brojem:

(1.42)

Ako matrica zadovoljava RIP sa izometrijskom konstantom , tada važi [1]:

(1.43)

pa manje povlači da kondicioni broj bude bliži vrijednosti , koja se, inače, vezuje za stabilnu invertibilnost matrice i slabiju osjetljivost na ulazni šum, što označava činjenicu da manje varijacije u mjerenjima neće uzrokovati veće varijacije u rezultatu rekonstrukcije.

Uslov nekoherentnosti

Indeks koherentnosti matrice je veličina definisana izrazom [1, 2, 5, 6]:

(1.44)

i predstavlja maksimalnu apsolutnu vrijednost normalizovanog skalarnog proizvoda dvije kolone posmatrane matrice:

(1.45)

pri čemu označava -tu kolonu matrice . Može se uočiti da su elementi mimo glavne dijagonale matrice normalizovani odgovarajućim elementima na dijagonali. Indeks koherentnosti je veoma bitan u analizi mjernih matrica. Treba da bude što je moguće manji (odnosno, mjerna matrica treba da bude što je više nekoherentna). Sa manjim vrijednostima ovog indeksa, matrica postaje bliža jediničnoj matrici.

Za matricu dimenzija indeks koherentnosti ne može biti proizvoljno mali. Pokazuje se da važi Velčova gornja granica (engl. Weltch upper bound), [13]:

(1.46)

Rekonstrukcija -rijetkog signala iz mjerenja je jedinstvena ako je zadovoljeno [1, 13]:

(1.47)

Indeks koherentnosti se može koristiti u određivanju donje granice za spark matrice, [13]:

(1.48)